عوارض رژیم کتوژنیک 7 علائم ورود به کتوز

رژیم کتوژنیک عوارضی دارد که می‌توان آن‌ها را به دو دسته تقسیم کرد.

عوارض موقت رژیم کتوژنیک یا نشانه‌های ورود به کتوز

برخی از عوارض رژیم کتوژنیک صرفاً نشانه‌های موقتی ورود بدن به فاز کتوز هستند. از جمله نشانه‌های ورود به کتوز می‌توان به کاهش وزن اولیه، تکرر ادرار، آنفولانزای کتوژنیک، گرفتگی عضلات، کاهش اشتها، افزایش سطح انرژی و تمرکز ذهنی، و بوی بد دهان اشاره کرد. این موارد در صورت داشتن یک رژیم غذایی اصولی و مصرف مکمل‌های ضروری، به‌ویژه الکترولیت‌ها، اغلب بسیار محدود خواهند بود. البته کاهش اشتها و بوی دهان را می‌توان در گروه عوارض طولانی‌مدت رژیم کتوژنیک نیز قرار داد.

عوارض طولانی‌مدت رژیم کتوژنیک

در مقابل عوارض موقت رژیم کتوژنیک، این رژیم می‌تواند عوارض بلندمدتی نیز داشته باشد که در ادامه به بررسی آن‌ها می‌پردازیم. البته ذکر این نکته حائز اهمیت است که با اجرای یک رژیم کتوژنیک اصولی و تحت نظر متخصص، از آنجا که همه مواد غذایی محاسبه شده‌اند و مکمل‌های مورد نیاز تجویز شده‌اند، این عوارض نیز به حداقل می‌رسند. شاید به‌جز کاهش وزن و کاهش اشتها که هدف اصلی رژیم کتوژنیک هستند، تنها بوی بد دهان از علائم ذکر شده بالا باقی بماند که این مورد نیز به‌سادگی با مصرف آدامس‌های بدون قند قابل کنترل است. همچنین، عوارض دیگری ممکن است رخ دهد که در همه رژیم‌های کاهش وزن رایج هستند، مانند یبوست و ریزش مو.

نشانه‌های فاز کتوز

توجه بفرمایید که دقیق‌ترین و ساده‌ترین راه تشخیص اینکه در فاز کتوز هستید یا خیر، انجام آزمایش است. برای انجام آزمایش، می‌توانید به آزمایشگاه جهت تست کتون خون یا ادرار مراجعه کنید یا به‌سادگی و با هزینه اندک در منزل با نوارهای ادراری (مشابه تست‌های سریع بارداری)، کتون ادرار خود را چک کنید.

🍏

اگر به دنبال رژیم متناسب با شرایط خودتان هستید...

اطلاعات این مقاله جنبه آموزشی دارد؛ اما برنامه غذایی هر فرد بهتر است متناسب با شرایط، هدف و نیازهای خودش تنظیم شود.

آشنایی با رژیم تخصصی دکتر روشن‌ضمیر ←

به‌هرحال، هنگامی که رژیم کتوژنیک را شروع می‌کنید، بدن به جای کربوهیدرات از چربی به‌عنوان منبع اصلی انرژی خود استفاده می‌کند. این یک تغییر اساسی متابولیکی است که با عوارض جانبی همراه خواهد بود؛ بعضی خوب و بعضی منفی. البته همه افراد در رژیم کتوژنیک عوارض جانبی را تجربه نمی‌کنند و خوشبختانه این عوارض جانبی منفی کتوژنیک که نشانه‌های ورود به کتوز نیز محسوب می‌شوند، اغلب موقتی هستند. در اکثریت قریب به اتفاق، این علائم در طی یک یا دو هفته اول رژیم از بین می‌روند.

در اینجا نگاهی می‌اندازیم به چند مورد از نشانه‌ها و عوارض رژیم کتوژنیک برای سلامتی. اما اگر می‌خواهید بدانید آیا رژیم کتوژنیک برای شما مناسب است یا نه، مطلب زیر را مطالعه فرمایید؛ در این مقاله توضیح داده شده است که چه کسانی نباید رژیم کتوژنیک بگیرند؟

۱. کاهش وزن سریع اولیه

به‌طور معمول، بدن از گلوکز (قند) به‌عنوان منبع اصلی انرژی خود استفاده می‌کند. اما در رژیم‌های بسیار کم‌کربوهیدرات، مانند کتوژنیک، بدن شروع به استفاده از چربی به‌جای قند می‌کند. قبل از اینکه بدن وارد کتوز شود، باید قند ذخیره‌شده در کبد و عضلات مصرف شود. این اتفاق معمولاً در طی هفته اول شروع رژیم کتوژنیک رخ می‌دهد. کربوهیدرات‌ها برای ذخیره‌شدن به آب احتیاج دارند؛ بنابراین، با کم‌شدن ذخایر کربوهیدرات، آب زیادی از بدن دفع می‌شود. یکی از نشانه‌های کتوز، کاهش سریع وزن کمی بعد از شروع رژیم کتوژنیک است. لازم به ذکر است که بیشتر وزن کم‌شده در اوایل کتوژنیک، آب است نه چربی بدن. اما اگر برای کاهش وزن رژیم کتوژنیک گرفته‌اید، نگران نباشید، چراکه رژیم کتوژنیک در مقایسه با رژیم‌های کم‌چرب، عملکرد بیشتری در کاهش وزن طولانی‌مدت و کاهش توده چربی دارد. بعد از هفته اول یا حدوداً زمانی که وارد کتوز شدید، کاهش وزن پایدار و کاهش چربی آغاز خواهد شد. در این زمان که این نشانه‌های ورود به کتوز را تجربه می‌کنید، مقدار زیادی آب بنوشید و الکترولیت‌های مورد نیاز بدن را تأمین کنید تا دچار کمبود آب و اختلال در تعادل املاح نشوید.

۲. تکرر ادرار

اکثر افراد هنگام شروع رژیم بسیار کم‌کربوهیدرات و پرچرب مانند کتوژنیک، طی یک یا دو هفته اول، تکرر ادرار را تجربه می‌کنند، که می‌تواند از نشانه‌های ورود به کتوز باشد. دفع آب اضافی به دلیل کاهش ذخایر گلیکوژن و همچنین افزایش دفع سدیم توسط کلیه‌ها رخ می‌دهد. البته تا زمانی که شما آب کافی می‌نوشید، این عارضه جانبی کتوز، مسئله مهمی نیست و موقتی است.

۳. آنفولانزای کتوژنیک

آنفولانزای کتوژنیک رایج‌ترین عارضه جانبی رژیم کتوژنیک است. خوشبختانه، آنفولانزای کتوژنیک موقتی است و باید در طی ۷ تا ۱۰ روز پس از شروع کتو از بین برود. وقتی کربوهیدرات‌ها را قطع می‌کنید، متابولیسم بدن دوره‌ای را سپری می‌کند تا چربی را به‌طور مؤثر بسوزاند؛ در نتیجه، ممکن است دچار آنفولانزای کتوژنیک شوید که مجموعه‌ای از علائم شبیه آنفولانزا است و شامل سردرد، خستگی، کمبود انرژی، اسهال یا یبوست، خشکی دهان، ولع مصرف قند و مه مغزی می‌شود. آنفولانزای کتوژنیک معمولاً خیلی سریع برطرف می‌شود و ممکن است بتوان با رعایت اصول هیدراتاسیون و الکترولیت‌ها، از بروز کامل آن جلوگیری کرد. اما این نیز یکی از نشانه‌ها و علائم کتوز است.

۴. گرفتگی عضلات

وقتی رژیم کم‌کربوهیدرات دارید، سطح انسولین در بیشتر مواقع ثابت و پایین است، زیرا کربوهیدراتی مصرف نمی‌شود که میزان قند خون را افزایش دهد. کاهش ترشح انسولین باعث می‌شود کلیه‌ها سدیم بیشتری دفع کنند. البته این کاهش سدیم با افزایش دفع آب نیز همراه است. همچنین دفع الکترولیت‌های دیگر از جمله منیزیم نیز افزایش می‌یابد. کاهش سدیم و منیزیم می‌تواند باعث گرفتگی عضلات شود؛ بنابراین، مهم است که میزان این الکترولیت‌ها را در حد نرمال حفظ کرد. برای این کار باید این مواد را جداگانه مصرف نمود، به‌خصوص در دو هفته اول کتوژنیک، یعنی زمانی که بدن در حال سازگار شدن با حالت چربی‌سوزی است. بنابراین، برخلاف توصیه‌های پزشکی استاندارد در رژیم‌های معمول، شما نباید میزان نمک مصرفی خود را در رژیم کتوژنیک محدود کنید. همچنین مصرف حداقل ۴۰۰ میلی‌گرم منیزیم در روز یا استفاده از مکمل الکترولیت در رژیم، به‌خصوص اگر گرفتگی عضلات دارید، بسیار مفید است.

۵. کاهش اشتها

بعد از ورود به کتوز، یعنی زمانی که بدن از کتون‌ها برای تولید انرژی استفاده می‌کند، اشتها کاهش می‌یابد. در این حالت، کتون‌ها باعث سرکوب احساس گرسنگی می‌شوند. کتون بتاهیدروکسی‌بوتیرات (BHB)، که یکی از اصلی‌ترین کتون‌ها است، با مهار هورمون اصلی گرسنگی، یعنی گرلین، ارتباط دارد. در نتیجه اشتها به میزان قابل‌توجهی مهار می‌شود، به این معنی که شما با غذای کمتری سیر می‌شوید و این می‌تواند یکی از دلایل اثربخشی این رژیم در کاهش وزن باشد.

۶. افزایش سطح انرژی و تمرکز ذهنی

از نشانه‌های پس از ورود به کتوز، ممکن است افزایش پایدار سطح انرژی باشد. کتون‌ها یک منبع سوخت بسیار کارآمد برای میتوکندری‌ها هستند، که در واقع نیروگاه‌های سلول‌های بدن می‌باشند. همچنین مغز نیز به‌راحتی از کتون‌ها انرژی دریافت می‌کند و می‌تواند به سد خونی-مغزی نفوذ کند. بسیاری از افرادی که به کتوژنیک روی می‌آورند، پس از دوره سازگاری، تمرکز ذهنی و انرژی بیشتری را در طول روز گزارش می‌کنند که به دلیل دسترسی پایدار به منبع انرژی (کتون‌ها) رخ می‌دهد.

۷. بوی بد دهان

بوی بد دهان یا «نفس کتو» از نشانه‌های ورود به کتوز در هنگام شروع رژیم کتوژنیک است. نفس کتو به دلیل وجود یکی از اجسام کتونی به نام استون است که از طریق تنفس از بدن خارج می‌شود. استون یک کتون فرار است که به‌عنوان یک محصول جانبی در متابولیسم چربی تولید می‌شود. نفس کتو تا زمانی که بدن شما در استفاده از کتون‌ها کارایی بیشتری پیدا کند و دفع استون کاهش یابد، ادامه می‌یابد.

۸. بی‌خوابی

در خصوص بی‌خوابی در رژیم کتوژنیک مقاله جداگانه‌ای نوشته‌ام. این عارضه اغلب در مراحل اولیه مشاهده می‌شود و با تنظیم الکترولیت‌ها و مصرف منیزیم قابل کنترل است.

۹. عوارض گوارشی

عوارض گوارشی در رژیم کتوژنیک، عمدتاً یبوست است که به دلیل کاهش شدید فیبر ناشی از حذف غلات کامل رخ می‌دهد. اما سایر عوارض مانند تهوع و اسهال نیز ممکن است به‌ویژه در شروع رژیم یا در پاسخ به مصرف بیش از حد چربی‌های خاص رخ دهد.

چگونه از عوارض جانبی منفی کتوز جلوگیری کنیم

یک یا دو هفته اول کتو برای برخی از افراد دشوار است. خوشبختانه، این عوارض منفی موقتی هستند و تقریباً همه آن‌ها با سازگاری متابولیسم بدن به مصرف چربی، از بین می‌روند.

علاوه بر این، بسیاری از عوارض جانبی معمول کتوز می‌تواند با اقدامات زیر تخفیف یافته یا به‌طور کامل از بین برود:

نوشیدن آب بیشتر: هیدراتاسیون کافی برای جبران دفع مایعات اولیه ضروری است.
افزایش مصرف نمک: برای جبران سدیم دفع‌شده توسط کلیه‌ها، باید مصرف نمک را افزایش دهید.
مصرف الکترولیت‌ها: تأمین کافی پتاسیم و منیزیم برای جلوگیری از گرفتگی عضلات.
مصرف مکمل‌های تجویزی: پیروی از توصیه‌های متخصص در مورد ویتامین‌ها و مواد معدنی.
مصرف چربی کافی: اطمینان حاصل کنید که به‌اندازه کافی و طبق دستور رژیم، چربی می‌خورید تا بدن سوخت کافی برای تولید کتون داشته باشد.

عوارض جانبی منفی کتو معمولاً کم و موقتی است. اکثر مردم متوجه می‌شوند که پس از چند روز از بین می‌روند. اما اگر بعد از گذشت مدتی از ورود به کتوز هنوز عوارض جانبی آزاردهنده دارید، شاید رژیم کتوژنیک برای شما مناسب نباشد و باید مصرف کربوهیدرات خود را با یک برنامه غذایی جایگزین و متعادل از سر بگیرید.

چگونه در رژیم کتوژنیک دچار عوارض نشویم؟

انجام مرتب آزمایش‌ها و پیگیری مداوم در طول رژیم کتوژنیک کمک می‌کند افراد کمتر دچار عوارض شوند. عوارض رژیم کتوژنیک، یکی از نگرانی‌های اصلی افرادی است که این رژیم را جهت کاهش وزن سریع به کار می‌برند. وقتی افراد تحت نظر بنده باشند، همیشه توصیه می‌کنم شرایط خودشان را تحت نظر داشته باشند و به‌طور منظم گزارش کنند. از جمله معاینات و تست‌های آزمایشگاهی که به‌صورت دوره‌ای باید مورد بررسی قرار گیرند:

معاینات فیزیکی در طول رژیم کتوژنیک:

وزن
فشار خون
ضربان قلب
ترکیب بدن و وضعیت هیدراتاسیون (توسط آنالیز امپدانس بیوالکتریک – BIA)

آزمایشات خونی در طول رژیم کتوژنیک:

شمارش کامل خون (CBC)
کراتینین، BUN، اسید اوریک
گلوکز، کلسترول، HDL، LDL، تری گلیسیرید
ALT، AST، γ-GT، بیلی روبین (نظارت بر عملکرد کبد و کلستاتیک)
سدیم، پتاسیم، کلسیم، منیزیم، فسفر (نشان‌دهنده تعادل الکترولیت)
$beta$-هیدروکسی بوتیرات (خون یا ادرار)
TSH، $text{FT}_4$ (بررسی عملکرد تیروئید)
۲۵-هیدروکسی ویتامین D
ادرار کامل و میکروآلبومینوری (بررسی عملکرد کلیه)

خطرات طولانی‌مدت رژیم کتوژنیک

برخی از عوارض جانبی رایج ناشی از محدودیت شدید کربوهیدرات در رژیم‌های غیر اصولی کتوژنیک به شرح زیر است:

خستگی (ذهنی و عضلانی)
گرفتگی عضلات و ضعف عمومی
حالت تهوع و سرگیجه
دیستمی (کج‌خلقی، افسردگی، پرخاشگری) و تحریک‌پذیری
سردرد
اختلال شناختی (مشکلات تمرکز و حافظه)
مشکلات دستگاه گوارش: بوی بد دهان (به دلیل کتونمی)، رفلاکس، دیسکینزی صفراوی، یبوست، و پانکراتیت.
در برخی از جمعیت‌های انسانی، به دلیل عوامل ژنتیکی، تحمل کمتری نسبت به دریافت چربی بالا وجود دارد و در نتیجه ممکن است افزایش تری گلیسیرید و کلسترول، و در نهایت، افزایش خطر بیماری‌های قلبی عروقی رخ دهد.
بدتر شدن و تشدید بیماری‌های کلیوی (نارسایی کلیه، نقرس) و عملکرد کبد.
مشکلات استخوانی (از جمله افزایش شکنندگی و پوکی استخوان) که به دلیل کمبود برخی مواد مغذی ایجاد می‌شود.
عدم تعادل الکترولیتی شدید که بر پتاسیم، کلسیم و منیزیم تأثیر می‌گذارد و باعث گرفتگی‌های دردناک، تهوع و سرگیجه می‌شود.

مهمترین خطر بهداشتی رژیم کتوژنیک در کودکان عبارتند از: رشد آهسته، اسیدوز مکرر و شیوع عفونت‌ها (به دلیل اختلال در عملکرد نوتروفیل).

توجه فرمایید: موارد بالا عمدتاً مربوط به رژیم‌های غیر اصولی کتوژنیک است، وگرنه رژیم کتوژنیک تخصصی و اصولی حتی در کودکان مبتلا به تشنج، نه تنها باعث بهبود بیماری در اغلب آن‌ها می‌شود، بلکه بدون مشکل خاصی رشد مناسبی هم خواهند داشت؛ چراکه رژیم غذایی آن‌ها با دقت کافی از نظر ریزمغذی‌ها و پروتئین تنظیم شده است.

خلاصه

رژیم کتوژنیک ممکن است برای برخی از افرادی که در دستیابی به سلامتی و وزن ایده‌آل خود مشکل داشته‌اند، موثر باشد.

با توجه به اهداف و ویژگی‌های فردی، باید نسبت دقیق چربی، کربوهیدرات و پروتئین محاسبه شود. بنابراین، اگر شخصی تصمیم به شروع رژیم کتوژنیک گرفت، قویاً توصیه می‌شود برای نظارت بر هرگونه تغییرات بیوشیمیایی و جلوگیری از عوارض، با یک متخصص تغذیه مجرب مشورت کند.

متخصص تغذیه یک برنامه غذایی ارائه می‌کند که متناسب با وضعیت سلامتی و خصوصیات فیزیولوژیکی فرد، کفایت دریافت مواد مغذی را تضمین کند و دستورالعمل‌های درستی برای دریافت مجدد کربوهیدرات‌ها از نظر کمی و کیفی پس از رسیدن به اهداف در نظر می‌گیرد. این امر برای حداقل رساندن خطرات سلامتی ناشی از کتوز طولانی‌مدت لازم است. همچنین جهت اطمینان از صحت نمونه رژیم کتوژنیک و ماندن در فاز کتوز، انجام مرتب تست کتون توصیه می‌شود.

دکتر فرزاد روشن ضمیر

دکتر روشن ضمیر هستم، متخصص تغذیه و رژیم درمانی (PhD). اگر از رژیم‌های تکراری نتیجه نگرفته‌اید، فقط یک دوره با من داشته باشید. هزینه رژیم طبق تعرفه ویزیت دکتری تخصصی در علوم پایه (PHD) پروانه‌دار در سال 1405، 357 هزارو 700 تومان می باشد.

جهت ارتباط در پیام‌رسان‌ها به شماره زیر پیام دهید

09304881654

برای دریافت آموزش‌های روزانه عضو کانال بله شوید: